اين امر اشاره كرده‌ايم . اكنون به مقصود اصلى باز مىگرديم و آن بيان توزيع درجات و دركات بر حسنات و سيّئات است و اين كار جز با آوردن مثال ممكن نيست . اينك از مثالى كه آورده مىشود معناى آن را نه صورتش را درك كن . پس مىگوييم : مردم در آخرت به دسته‌هاى مختلف منقسم مىشوند و از حيث درجات سعادت و دركات شقاوت بىنهايت تفاوت دارند ، چنان كه در دنيا از حيث خوشبختى و بدبختى با يكديگر متفاوتند . در اين موضوع به هيچ روى فرقى ميان دنيا و آخرت نيست ؛ زيرا مدبّر عوالم ملك و ملكوت يكى است و هيچ شريكى ندارد ؛ سنّت صادره از ارادهء ازلى او عام و فراگير است و هيچ تبديلى در آن نيست . اينك اگر نتوانستيم تعداد درجات را شماره و تعيين كنيم مىتوانيم اجناس آنها را بيان بداريم ، پس مىگوييم : در آخرت مردم بر حسب ضرورت به چهار دسته منقسم مىشوند : هلاك شدگان ، عذاب شدگان ، نجات يافتگان و رستگاران . مثال اين تقسيم بندى در دنيا اين است كه پادشاهى بر كشورى تسلّط يابد ، برخى را مىكشد اينها هلاك شدگانند ؛ بعضى را نمىكشد ليكن براى مدّتى عذاب مىكند اينها عذاب شدگانند ؛ دسته‌اى آزاد مىشوند اينها نجات يافتگانند و گروهى را خلعت مىپوشاند اينها رستگارانند . اگر پادشاه دادگر باشد اينان را جز بر اساس استحقاقى كه دارند تقسيم و دسته بندى نمىكند ، و جز مخالفان سلطنت خود را كه در اصل حكومت با او عناد مىورزند نمىكشد ، و تنها آنهايى را عذاب مىكند كه ضمن اعتراف به سلطنت و بلندى مقام وى در خدمتگزارى كوتاهى مىكنند ، و آزاد نمىكند جز آنهايى را كه به مقام و مرتبهء او اعتراف دارند ، و در خدمت كوتاهى نكرده‌اند تا عذاب شوند ليكن شرايط خدمت را به جا نياورده‌اند تا خلعت دريافت دارند ، زيرا خلعت را كسانى به دست مىآورند كه عمر خود را در خدمت و نصرت پادشاه به سر آورده باشند ؛ سپس بايد خلقت رستگاران متفاوت و بر حسب درجات خدمت آنها باشد ؛ و نيز هلاك شدگان در نحوهء هلاكت مختلف باشند ، يا از نظر تخفيف به قطع سر و يا به منظور تنبيه و كيفر از طريق مثله بر حسب درجات دشمنى و عناد آنها مجازات شوند . نوع عذاب عذاب شدگان نيز از حيث خفّت و شدّت ، درازى و كوتاهى مدّت و اتّحاد و اختلاف آن بر حسب درجات تقصير آنهاست ؛ و هر رتبه‌اى از اين مراتب به درجاتى منقسم مىشود كه قابل شمارش نيست . اكنون بايد بدانى كه مردم در آخرت